पैठण

पैठण हे महाराष्ट्राच्या छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील एक अत्यंत प्राचीन आणि ऐतिहासिक शहर आहे. गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेले हे शहर गेल्या अडीच हजार वर्षांपासून भारतीय इतिहासात आपले वेगळे स्थान राखून आहे. जर तुम्ही पैठण बद्दल संपूर्ण माहिती शोधत असाल — त्याचा इतिहास, प्रसिद्ध संत, प्रेक्षणीय स्थळे, पैठणी साडी, जायकवाडी धरण, आणि तिथे कसे पोहोचावे — तर तुम्ही अगदी योग्य ठिकाणी आहात. मी गेल्या अनेक वर्षांपासून महाराष्ट्रातील ऐतिहासिक ठिकाणांचा अभ्यास करत आहे आणि माझ्या अनुभवानुसार, पैठण हे महाराष्ट्रातील सर्वात दुर्लक्षित पण सर्वात मौल्यवान वारसास्थळ आहे. या लेखात तुम्हाला पैठण विषयी A ते Z सर्व माहिती एकाच ठिकाणी मिळेल, त्यामुळे दुसऱ्या कोणत्याही वेबसाईटवर जाण्याची गरज नाही.

पैठण म्हणजे काय? — संपूर्ण ओळख

पैठण (प्राचीन नाव: प्रतिष्ठान) हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील एक ऐतिहासिक शहर आणि तालुक्याचे मुख्यालय आहे. छत्रपती संभाजीनगर शहरापासून सुमारे 56 किलोमीटर दक्षिणेला गोदावरी नदीच्या डाव्या काठावर हे शहर वसलेले आहे.

हे शहर प्राचीन काळापासून “दक्षिण काशी” म्हणून ओळखले जाते. सातवाहन राजवंशाची राजधानी म्हणून याचे ऐतिहासिक महत्त्व अपार आहे. पैठणी साडी, संत एकनाथ महाराजांची समाधी, जायकवाडी धरण, आणि संत ज्ञानेश्वर उद्यान यांमुळे हे शहर पर्यटकांच्या आवडीचे ठिकाण बनले आहे.

पैठणचा प्राचीन इतिहास

पैठणचा इतिहास अत्यंत समृद्ध आणि रोमांचक आहे. हे शहर केवळ महाराष्ट्रातीलच नव्हे, तर संपूर्ण भारतातील सर्वात जुन्या शहरांपैकी एक मानले जाते. माझ्या मते, पैठणचा इतिहास समजून घेतल्याशिवाय महाराष्ट्राचा इतिहास अपूर्ण राहतो.

सातवाहन राजवंश आणि पैठण

प्रतिष्ठान (आजचे पैठण) हे सातवाहन राजवंशाचे प्रमुख राजधानीचे शहर होते. सातवाहन राजवंशाचे संस्थापक राजा सिमुक यांनी इसवी सन पूर्व दुसऱ्या शतकात येथून आपल्या साम्राज्याची स्थापना केली. या शहरातून सातवाहनांनी भारताच्या जवळपास अर्ध्या भागावर राज्य केले.

सातवाहनांना “त्रिसमुद्रतोयपीतवाहन” (तीन समुद्रांचे पाणी पिणारे) असे म्हटले जात असे, जे त्यांच्या विशाल साम्राज्याचे द्योतक आहे. त्यांच्या काळात पैठणमधून रोमन साम्राज्याशी व्यापार होत असे. रोमन नाणी आणि मणी हे या व्यापाराचे पुरावे आजही उत्खननात सापडतात.

प्रतिष्ठानपूर — नावाचा अर्थ आणि उत्पत्ती

प्रतिष्ठान हा संस्कृत शब्द असून त्याचा अर्थ “दृढपणे उभे असलेले” (Standing Firmly) असा होतो. या शहराचे एक आणखी नाव “सुप्रतिष्ठान” म्हणजे “अत्यंत दृढपणे उभे असलेले” असेही होते. नंतर चालुक्य राजा पुलकेशिन दुसरा याने या शहराला जिंकले तेव्हा त्याने या शहराला “पिष्टपुर” (पीठाचे शहर) असे नाव दिले.

पुराणातील पैठणचा उल्लेख

पुराणांनुसार, प्रतिष्ठान शहराची स्थापना मनूचा पुत्र राजा सुद्युम्न यांनी केली होती. एकदा शिकारीसाठी गेल्यावर शिवाच्या वनात भटकल्यामुळे सुद्युम्नाला इला नावाची स्त्री होण्याचा शाप मिळाला. शापमुक्त झाल्यानंतर वशिष्ठ ऋषींच्या सल्ल्याने सुद्युम्नाने सह्याद्री पर्वताच्या कुशीत गोदावरी नदीच्या तीरावर प्रतिष्ठान शहर वसवले. पुढे त्यांचा पुत्र पुरुरवा यांनी येथून राज्य केले.

या शहराचा उल्लेख पहिल्या शतकातील प्रसिद्ध ग्रीक ग्रंथ “Periplus of the Erythraean Sea” मध्येही आढळतो. विकिपीडियावर पैठणबद्दल अधिक वाचा.

चालुक्य, यादव आणि मध्ययुगीन काळ

सातवाहनांनंतर या शहरावर अनेक राजवंशांनी राज्य केले. चालुक्य, राष्ट्रकूट, यादव या प्रमुख राजवंशांनी पैठणवर आपले वर्चस्व गाजवले. मध्ययुगीन काळात इस्लामिक आक्रमणकर्त्यांनी शहर जिंकले, पण तरीही पैठणचे धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व कायम राहिले. ब्रिटिश काळात पैठण हैदराबाद संस्थानाच्या अखत्यारीत होते.

पैठणचे भौगोलिक स्थान आणि हवामान

पैठण हे 19.48 अंश उत्तर अक्षांश आणि 75.38 अंश पूर्व रेखांशावर वसलेले आहे. समुद्रसपाटीपासून त्याची सरासरी उंची 458 मीटर (1,503 फूट) आहे. शहर गोदावरी नदीच्या डाव्या (दक्षिण) काठावर आहे.

हवामान उष्ण आणि कोरडे आहे. उन्हाळ्यात तापमान 40 अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त जाते, तर हिवाळ्यात 10-12 अंश सेल्सिअसपर्यंत खाली येते. मराठवाडा विभागात पावसाचे प्रमाण कमी असून सरासरी 600-700 मिमी पाऊस पडतो.

पैठणची लोकसंख्या आणि धार्मिक वैविध्य

2001 च्या जनगणनेनुसार पैठण शहराची लोकसंख्या 34,556 होती, जी नंतर वाढून अंदाजे 57,280 पर्यंत पोहोचली आहे. शहरातील साक्षरतेचे प्रमाण 67% असून ते राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा (59.5%) अधिक आहे. पुरुष साक्षरता 75% तर स्त्री साक्षरता 60% आहे.

धार्मिक लोकसंख्या (2011 जनगणना)

स्रोत: Census of India 2011

पैठणमधील प्रसिद्ध संत आणि धार्मिक महत्त्व

पैठणला “संतपुरा” (संतांचे शहर) म्हणण्यामागे ठोस कारण आहे. या शहराशी अनेक महान संत आणि आध्यात्मिक गुरूंचा संबंध आहे. या संतांनी सोप्या मराठी भाषेत भक्ती चळवळ लोकप्रिय केली आणि जनसामान्यांपर्यंत अध्यात्म पोहोचवले.

संत एकनाथ महाराज

16 व्या शतकात जन्मलेले संत एकनाथ महाराज हे पैठणचे सर्वात प्रसिद्ध संत आहेत. पैठण ही त्यांची जन्मभूमी आणि कर्मभूमी होती. एकनाथ महाराजांनी “एकनाथी भागवत” या ग्रंथाची रचना केली. त्यांची विठ्ठलभक्ती इतकी श्रेष्ठ होती की, साक्षात पांडुरंग “श्रीखंड्या” च्या रूपाने पाण्याच्या कावडी एकनाथांच्या घरी आणत असत, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.

एकनाथ महाराजांचा वाडा पैठणमध्ये होता, ज्याचे आता मंदिरात रूपांतर झाले आहे. या वाड्यात पाण्याचा हौद अजूनही आहे. गाभाऱ्यात एकनाथांच्या पूजेतील बाळकृष्णाची मूर्ती ठेवली आहे. गावकरी वाड्यातील मंदिराला “आतले नाथ” आणि गोदावरी काठावरील समाधीला “बाहेरचे नाथ” म्हणतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज

संत ज्ञानेश्वर महाराज (माउली) यांचे जन्मगाव आपेगाव हे पैठणपासून फक्त 12 किलोमीटर पूर्वेला गोदावरी नदीच्या उत्तर तीरावर आहे. ज्ञानेश्वर, निवृत्तिनाथ, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई या चार भावंडांचे जन्मस्थान हे आपेगाव आहे. पैठणच्या नागघाटावरच ज्ञानेश्वरांनी रेड्याच्या मुखातून वेद वदवले, ही प्रसिद्ध कथा आहे.

संत भानुदास

संत भानुदास हे एकनाथ महाराजांचे पणजोबा होते. त्यांनी विजयनगरहून विठ्ठलाची मूर्ती परत पंढरपूरला आणली, अशी आख्यायिका आहे. त्यांचा पैठणशी अत्यंत जवळचा संबंध होता.

चक्रधर स्वामी आणि महानुभाव पंथ

सर्वज्ञ चक्रधर स्वामी हे महानुभाव पंथाचे प्रवर्तक होते. ते काही काळ पैठणमध्ये राहिले होते. त्यामुळे पैठण हे महानुभाव संप्रदायाच्या अनुयायांसाठीही एक महत्त्वाचे स्थान आहे.

इतर प्रमुख संत

• चांगदेव महाराज — प्रसिद्ध योगी
• संत निवृत्तिनाथ — ज्ञानेश्वरांचे ज्येष्ठ बंधू आणि गुरू
• संत सोपानदेव — ज्ञानेश्वरांचे बंधू
• संत मुक्ताबाई — ज्ञानेश्वरांची भगिनी
• संत जगनाडे महाराज — संत तुकारामांचे टाळकरी शिष्य
• हरिपंडित महाराज — एकनाथांचे चिरंजीव

पैठणमधील प्रमुख प्रेक्षणीय स्थळे

पैठण हे पर्यटकांसाठी एक उत्तम ठिकाण आहे. येथे ऐतिहासिक, धार्मिक आणि निसर्गरम्य अशा अनेक ठिकाणांना भेट देता येते. माझ्या मते, पैठणमध्ये किमान दोन दिवस राहिल्याशिवाय सगळे काही पाहता येत नाही.

संत एकनाथ समाधी मंदिर

गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेले हे भव्य मंदिर पैठणचे प्रमुख आकर्षण आहे. भव्य कमानीतून आत गेल्यावर दोन्ही बाजूंना दुकाने आणि भक्तनिवास आहेत. मंदिराची दगडी तटबंदी अहिल्याबाई होळकर यांनी बांधली. मंदिरास चारही दिशांना दरवाजे आहेत — पूर्वेस महाद्वार, पश्चिमेस गोदावरी द्वार, उत्तरेस दत्त द्वार, आणि दक्षिणेस जनार्दनस्वामी द्वार.

गाभाऱ्यातील उंच लाकडी खांब आणि नक्षीदार सिलिंग लक्ष वेधून घेतात. दररोज सुमारे पाच ते सहा हजार भाविक नाथ दर्शनासाठी येतात. मंदिर पहाटे 5 वाजता उघडते आणि रात्री 10 वाजता बंद होते.

संत एकनाथ महाराजांचा वाडा (गावातील नाथ मंदिर)

समाधी मंदिरापासून काही अंतरावर असलेला हा वाडा एकनाथ महाराजांचे मूळ निवासस्थान होते. येथे गाभाऱ्यात बाळकृष्णाची मूर्ती आहे. श्रीखंड्याने (पांडुरंगाने) पाणी आणून ठेवलेला हौद अजूनही या वाड्यात पाहता येतो.

नागघाट

गोदावरी नदीच्या काठावरील नागघाट हे अत्यंत सुंदर ठिकाण आहे. येथेच संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी रेड्यामुखी वेद वदवले. नागघाटावर रेड्याची मोठी मूर्ती आहे. येथे गणपती मंदिर, हनुमान मंदिर, नाग देवता मंदिर, नागेश्वर आणि इंद्रेश्वर महादेव मंदिर आहे. नागपंचमीला येथे मोठा उत्सव साजरा होतो.

संत ज्ञानेश्वर उद्यान

जायकवाडी धरणाजवळ ज्ञानेश्वर उद्यान (Dnyaneshwar Udyan) विकसित केले आहे. हे उद्यान म्हैसूरच्या प्रसिद्ध बृंदावन गार्डनच्या धर्तीवर बनवले आहे. येथे डॉ. बाळासाहेब पाटील पुरातत्त्व संग्रहालय आहे, ज्यात सातवाहनकालीन वस्तू पाहता येतात. उद्यानाजवळ गीता मंदिर देखील आहे.

दिगंबर जैन मंदिर — अतिशय क्षेत्र

पैठणचे दिगंबर जैन मंदिर हे एक प्रसिद्ध अतिशय क्षेत्र (चमत्कारिक तीर्थस्थान) आहे. येथे 20 वे जैन तीर्थंकर भगवान मुनिसुव्रतनाथ यांची काळ्या वाळूची सुंदर मूर्ती आहे. ही मूर्ती अशा काळातील आहे जेव्हा दगडी मूर्ती बनवल्या जात नसत, जे तिचे पुरातनत्व सिद्ध करते. त्रेतायुगात भगवान राम, लक्ष्मण आणि सीतेने या मूर्तीची पूजा केली, अशी मान्यता आहे.

इतर प्रमुख ठिकाणे

• शालिवाहनाची विहीर — सातवाहन राजांच्या महालाच्या आवारातील प्राचीन विहीर
• संत जगनाडे महाराज मंदिर — तेली समाज धर्मशाळा, दशक्रिया विधी घाटाजवळ
• 12 ज्योतिर्लिंग मंदिरे — पैठणमधील प्राचीन शिवमंदिरे
• तीर्थ खांब — ऐतिहासिक स्तंभ
• मौलाना साहब दर्गा — इस्लामी धार्मिक स्थळ
• दशक्रिया विधी घाट — गोदावरी काठावरील पवित्र घाट
• जांभूळबाग — निसर्गरम्य ठिकाण
• नवनाथ मंदिर, पालथी नगरी
• पेशव्यांचे साहूकार वानोळे सावकारांचा वाडा
• मुंगी गाव (15 किमी) — निंबार्काचार्य जी महाराजांचे जन्मस्थान

जायकवाडी धरण — नाथसागर

जायकवाडी धरण हे पैठणजवळ गोदावरी नदीवर बांधलेले एक प्रमुख मातीचे धरण आहे. हे जगातील पहिले मातीचे धरण (Embankment Dam) मानले जाते. या धरणाला 27 दरवाजे (गेट्स) आहेत. या जलाशयाला “नाथसागर” असे नाव दिले आहे.

जायकवाडी पक्षी अभयारण्य

धरणाच्या परिसरात जायकवाडी पक्षी अभयारण्य स्थापित केले आहे. येथे सायबेरियातून स्थलांतरित पक्षी हिवाळ्यात येतात. पक्षीनिरीक्षकांसाठी हे ठिकाण म्हणजे स्वर्गच आहे. मात्र, धरणावर फोटोग्राफी करण्यास बंदी आहे आणि वैयक्तिक वाहन धरणापर्यंत नेता येत नाही.

पैठणी साडी — जगप्रसिद्ध वस्त्रकला

पैठणी साडी ही महाराष्ट्राची ओळख आहे आणि तिचे नाव पैठण शहरावरूनच पडले आहे. ही रेशमी साडी सोन्या-चांदीच्या जरीच्या आकर्षक काठांसाठी जगभरात प्रसिद्ध आहे. पैठणी विणकामाची परंपरा शेकडो वर्षे जुनी आहे.

पैठणीचा इतिहास

सातवाहनांच्या काळापासून पैठणचे वस्त्रोद्योग प्रसिद्ध होते. तत्कालीन रोमन साम्राज्यात पैठणच्या कापडाला प्रचंड मागणी होती. रोमन संसदेला अशा महागड्या आयातीवर बंदी घालावी लागली, इतकी पैठणी कापडाची ख्याती होती. पेशव्यांच्या काळातही पैठणी साडीचे कौतुक होत असे. पेशवा माधवराव यांनी पैठणच्या वस्त्रकलेबद्दल पत्रात विशेष कौतुक केल्याचे उल्लेख आढळतात.

पैठणी साडीची वैशिष्ट्ये

• शुद्ध रेशमाचे (Silk) कापड
• सोने किंवा चांदीच्या जरीचा (Zari) काठ
• सुंदर पल्लूवर मोर, पोपट, कमळ अशा पारंपरिक नक्षींची विणकाम
• एक साडी तयार होण्यासाठी काही आठवडे ते काही महिने लागतात
• किमत काही हजारांपासून लाखो रुपयांपर्यंत असते

पैठणमधील सातबंगला पैठणी साडी केंद्र हे पैठणी खरेदीसाठी प्रसिद्ध ठिकाण आहे. अनेक राज्यांतील पर्यटक खास पैठणी खरेदीसाठी पैठणला भेट देतात.

पैठण आणि मराठा साम्राज्य

मराठा काळात पैठणचे धार्मिक आणि आर्थिक महत्त्व ओळखून मराठा शासकांनी ते आपल्या नियंत्रणात ठेवण्यासाठी सतत प्रयत्न केले.

1679 मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराज जालन्याला जात असताना पैठणला थांबले होते. त्यांनी पैठणमधील प्रसिद्ध पुरोहित कवळे यांना राजपुरोहित म्हणून नियुक्त करणारे फर्मान जारी केले. पैठणला “मोक्षतीर्थ” (जिथून आत्म्याला मुक्ती मिळते) मानले जात असल्याने शिवाजी महाराजांनी स्थानिक पुरोहिताची नियुक्ती केली.

पेशव्यांचेही पैठणशी जवळचे संबंध होते. 1761 मध्ये पेशवा बालाजी बाजीराव यांनी पैठणमधील वाखरे कुटुंबात (सावकार) विवाह केला. पेशवा माधवराव आणि नारायणराव यांनीही पैठणशी जवळचे संबंध ठेवले.

पैठणमधील शिक्षण संस्था

पैठणमध्ये अनेक शैक्षणिक संस्था आहेत. प्राचीन काळापासूनच हे शहर संस्कृत आणि धर्मशास्त्रांच्या अभ्यासाचे केंद्र राहिले आहे. आज येथे प्राथमिक, माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षणाच्या अनेक सोयी उपलब्ध आहेत.

प्रमुख शाळा आणि महाविद्यालये

• प्रतिष्ठान महाविद्यालय, पैठण
• श्री नाथ ज्युनिअर कॉलेज, पैठण
• श्री नाथ हायस्कूल, पैठण
• शालिवाहन विद्यालय, पैठण
• जिल्हा परिषद बॉईज हायस्कूल, पैठण
• जिल्हा परिषद गर्ल्स हायस्कूल, पैठण
• जिल्हा परिषद शाळा (विविध), पैठण
• मौलाना आझाद उर्दू प्राथमिक शाळा, पैठण

पैठणमधील उद्योगधंदे आणि अर्थव्यवस्था

पैठण तालुक्यातील प्रमुख उदरनिर्वाहाचे साधन शेती आहे. पैठण शहराजवळ एमआयडीसी (MIDC) आहे, पण अनेक उद्योग बंद पडले आहेत. तालुक्यातील चितेगाव येथे व्हिडिओकॉनसारखे काही उद्योग कार्यरत आहेत.

DMIC — दिल्ली-मुंबई औद्योगिक कॉरिडॉर

पैठण तालुक्यातील बिडकीन येथे दिल्ली-मुंबई औद्योगिक केंद्र (DMIC) प्रकल्प येत आहे. या प्रकल्पामुळे तालुक्यातील रोजगाराचा प्रश्न मोठ्या प्रमाणावर सुटण्याची अपेक्षा आहे. हा प्रकल्प या भागाच्या आर्थिक विकासात क्रांतिकारी बदल घडवू शकतो. DMIC अधिकृत वेबसाईटवर अधिक माहिती पाहा.

प्रमुख उद्योग आणि व्यवसाय

• पैठणी साडी विणकाम — पारंपरिक हातमाग उद्योग
• शेती — ज्वारी, बाजरी, कापूस, ऊस, फळबागा
• पर्यटन — दरवर्षी लाखो भाविक आणि पर्यटक भेट देतात
• दुग्धव्यवसाय — तालुक्यातील ग्रामीण भागात

पैठणला कसे पोहोचावे?

पैठणला पोहोचणे अगदी सोपे आहे. छत्रपती संभाजीनगरहून अनेक बसेस आणि खाजगी वाहने उपलब्ध आहेत.

पैठणमधील सण आणि उत्सव

पैठणमध्ये वर्षभर विविध सण आणि उत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरे होतात. या उत्सवांमुळे शहराला एक वेगळीच ऊर्जा मिळते.

नाथ षष्ठी (एकनाथ षष्ठी)

फाल्गुन वद्य षष्ठीला नाथ षष्ठी साजरी केली जाते. ही एकनाथ महाराजांची पुण्यतिथी असून 6 दिवसांचा मोठा उत्सव होतो. अष्टमीला गोपालकाला होऊन उत्सव संपतो. ही वारी महाराष्ट्रातील दुसऱ्या क्रमांकाची मोठी वारी म्हणून ओळखली जाते. या वारीला लाखो भाविक महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून येतात.

इतर प्रमुख सण

• प्रत्येक शुद्ध एकादशी — लाखो भाविक नाथ समाधीचे दर्शन घेतात
• नागपंचमी — नागघाटावर मोठा उत्सव
• गुढीपाडवा — मराठी नववर्ष
• दसरा आणि दिवाळी
• कार्तिकी एकादशी — विशेष दर्शन सोहळा

पैठणमधील प्रसिद्ध व्यक्ती

पैठणने भारताला अनेक महान व्यक्ती दिल्या आहेत. प्राचीन काळातील संतांपासून ते आधुनिक काळातील राजकीय नेत्यांपर्यंत, या शहराने सदैव प्रतिभावान व्यक्तिमत्त्वे घडवली आहेत.

पैठण भेटीचे नियोजन — महत्त्वाच्या टिप्स 2026

माझ्या अनुभवानुसार, पैठणला भेट देताना काही गोष्टींचे नियोजन आधीच केले तर सहल अधिक आनंददायी होते.

भेटीसाठी सर्वोत्तम वेळ

ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी हा काळ पैठणला भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम आहे. हिवाळ्यात हवामान आल्हाददायक असते आणि पक्षी अभयारण्यात स्थलांतरित पक्षी पाहायला मिळतात. नाथ षष्ठीच्या (फेब्रुवारी-मार्च) वेळी गेल्यास उत्सवाचे वेगळे वातावरण अनुभवता येते.

किती दिवस लागतात?

पैठणमधील सर्व ठिकाणे नीट पाहण्यासाठी किमान 2 दिवस लागतात. एक दिवस शहरातील मंदिरे आणि ऐतिहासिक ठिकाणे, दुसरा दिवस जायकवाडी धरण, पक्षी अभयारण्य आणि ज्ञानेश्वर उद्यान पाहण्यासाठी ठेवा.

काय खरेदी करावे?

• पैठणी साडी — प्रमुख आकर्षण, सातबंगला केंद्रातून खरेदी करा
• स्थानिक हस्तकलेच्या वस्तू
• धार्मिक स्मृतिचिन्हे

राहण्याची सोय

संत एकनाथ समाधी मंदिर परिसरात भक्तनिवास उपलब्ध आहे. याशिवाय शहरात काही लॉज आणि हॉटेल्स आहेत. मोठ्या हॉटेल्ससाठी छत्रपती संभाजीनगरमध्ये राहणे सोयीचे ठरते.

निष्कर्ष

पैठण हे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशाचे एक अमूल्य रत्न आहे. 2500 वर्षांहून अधिक जुन्या या शहराने सातवाहन राजवंशाची राजधानी म्हणून भारतीय इतिहासात अढळ स्थान मिळवले. संत एकनाथ, ज्ञानेश्वर यांसारख्या महान संतांची कर्मभूमी, जगप्रसिद्ध पैठणी साडीचे उगमस्थान, जायकवाडी धरणासारखे भव्य बांधकाम — या सर्वांमुळे पैठण हे एक अविस्मरणीय ठिकाण आहे.

माझ्या मते, प्रत्येक महाराष्ट्रीय माणसाने आयुष्यात एकदा तरी पैठणला भेट द्यायलाच हवी. या शहरात तुम्हाला इतिहास, अध्यात्म, कला, आणि निसर्ग — हे सगळे एकत्र अनुभवायला मिळतात.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)