महाराष्ट्रातील असं गाव, जिथे गावातच लावलं जात नाही लग्न! काय आहे या अनोख्या परंपरेमागचं रहस्य?

छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील पैठण तालुक्यात असलेलं चौंडाळा (हिवरा चौंडाळा) हे गाव आपल्या आगळ्यावेगळ्या प्रथा आणि परंपरांमुळे चर्चेत आहे. या गावातील लग्नसोहळ्यांशी संबंधित परंपरा, घरांच्या बांधकामाबाबत असलेली मान्यता आणि रेणुका देवीवरील ग्रामस्थांची श्रद्धा यांविषयी अनेकांना कुतूहल वाटतं. गावात लग्न लावलं जात नाही, घरांमध्ये पलंग किंवा खाट वापरण्याची परंपरा नाही आणि दोन मजली घरेही बांधली जात नसल्याचं स्थानिक वृत्तांतांमध्ये नमूद करण्यात आलं आहे.

मात्र, या परंपरांमागे नेमकं काय कारण आहे? गावातील रेणुका देवीच्या मंदिराचा इतिहास काय आहे? तसेच, लग्नासाठी गावाबाहेर जाण्याची प्रथा आजही का पाळली जाते? चला, जाणून घेऊया चौंडाळा गावाची वैशिष्ट्यपूर्ण माहिती.

चौंडाळा गाव नेमकं कुठे आहे?

चौंडाळा (किंवा हिवरा चौंडाळा) हे महाराष्ट्रातील छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील पैठण तालुक्यातील एक गाव आहे. हे गाव छत्रपती संभाजीनगर शहरापासून सुमारे ६० ते ६५ किलोमीटर अंतरावर आहे. या गावाची ओळख प्रामुख्याने येथील रेणुका देवीच्या मंदिरामुळे आणि ग्रामस्थांकडून जपल्या जाणाऱ्या पारंपरिक रूढींमुळे आहे. गावाची लोकसंख्या सुमारे ८०० ते १,००० च्या जवळपास आहे.

गावात रेणुका देवीचं प्राचीन मंदिर असून, ते माहूर येथील रेणुका देवीचं उपपीठ मानलं जातं. देवीवरील श्रद्धा ही गावाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. अनेक वर्षांपासून चालत आलेल्या प्रथा आजही गावाच्या ओळखीशी जोडलेल्या आहेत.

चौंडाळा गावातील परंपरांची माहिती घेताना एक गोष्ट लक्षात घेणं महत्त्वाचं आहे. या प्रथा आणि त्यामागील कारणं ही प्रामुख्याने स्थानिक लोकांच्या श्रद्धा, आख्यायिका आणि परंपरांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यांचा उल्लेख धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भात समजून घेणं आवश्यक आहे.

गावात लग्नसोहळे का लावले जात नाहीत?

चौंडाळा गावातील सर्वाधिक चर्चेत असलेली परंपरा म्हणजे गावाच्या हद्दीत विवाहसोहळा न लावण्याची प्रथा. स्थानिक वृत्तांतांनुसार, गावातील विवाहाचे धार्मिक विधी आणि इतर कार्यक्रम गावात केले जाऊ शकतात; मात्र लग्नातील मुख्य मंगलाष्टका आणि विवाहविधी गावाबाहेर पार पाडले जातात.

स्थानिक वृत्तांनुसार, लग्न ठरलेल्या मुला-मुलींचे विवाह एकतर परगावी केले जातात किंवा गावापासून दोन किलोमीटर अंतरावर असलेल्या विहामांडवा शिवारातील मारुती मंदिर परिसरात लावले जातात. एखाद्या मुलीचं किंवा मुलाचं लग्न ठरलं, तर त्यांना गावाबाहेर जाऊन लग्न लावावं लागतं, असंही वृत्तांतांमध्ये सांगितलं आहे.

या प्रथेमागे गावातील रेणुका देवीशी संबंधित एक आख्यायिका सांगितली जाते.

स्थानिक मान्यतेनुसार, देवीचा विवाह ठरण्याशी संबंधित कथेत एका राक्षस राजाने अडथळा निर्माण केला होता. देवदेवतांना वाटलं की रेणुकेचा विवाह या राक्षसाबरोबर झाला, तर अनर्थ होईल आणि अराजकता माजेल. त्यामुळे हा विवाह होता कामा नये, असं ठरवण्यात आलं. देवीने त्याच्याशी विवाह करण्यास नकार दिल्यानंतर संघर्ष झाला आणि देवीच्या शापामुळे राक्षसासोबत आलेले वऱ्हाडी दगड झाले, अशी आख्यायिका प्रचलित आहे.

देवी अविवाहित (कुमारिका) राहिल्याच्या श्रद्धेशी गावातील विवाहपरंपरा जोडली जाते. देवीला मंगलाष्टका चालत नाहीत, अशी स्थानिक मान्यता असल्यामुळे गावातील लग्नसोहळे गावाच्या हद्दीबाहेर आयोजित केले जातात, असं वृत्तांतांमध्ये सांगण्यात आलं आहे. गावकऱ्यांच्या सांगण्यानुसार, रेणुका देवी अविवाहित राहिली. तिचा आदर करण्यासाठी किंवा तिचा कोप होऊ नये म्हणून या गावात आजही लग्न लावली जात नाहीत.

ही आख्यायिका स्थानिक श्रद्धेचा भाग आहे. तिची ऐतिहासिक सत्यता स्वतंत्रपणे सिद्ध झालेली असल्याचा दावा करता येत नाही. मात्र, या कथेशी जोडलेली परंपरा चौंडाळा गावाच्या सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वाचा भाग बनली आहे.

गावात दोन मजली घरे का बांधली जात नाहीत?

चौंडाळा गावातील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथे दोन मजली घरं बांधण्याबाबत पाळली जाणारी परंपरा. गावात एकही दुमजली घर नाही, असं वृत्तांतांमध्ये सांगितलं आहे.

स्थानिक माहितीनुसार, गावातील रेणुका देवीच्या मंदिराला कळस नाही. त्यामुळे मंदिरापेक्षा उंच घर किंवा दुमजली घर येथे बांधण्यात येत नाही, अशी मान्यता आहे. News18 मराठीच्या वृत्तानुसार, मंदिराला पूर्वी दोन मजली माडी होती. कालांतराने तिचा काही भाग जीर्ण झाल्यामुळे काढण्यात आल्याचं स्थानिकांनी सांगितलं. देवीच्या मंदिराशी संबंधित श्रद्धेमुळे गावातील लोक दोन मजली घरं बांधणं टाळतात, अशी माहितीही या वृत्तात देण्यात आली आहे.

या मान्यतेनुसार, देवीच्या वास्तूपेक्षा उंच किंवा मोठी वास्तू बांधण्याचा प्रयत्न करू नये, अशी भावना ग्रामस्थांमध्ये असल्याचं सांगितलं जातं.

मात्र, गावातील प्रत्येक घराची सद्यस्थिती किंवा या परंपरेचं पालन किती प्रमाणात केलं जातं, याची स्वतंत्रपणे पडताळणी केलेली माहिती उपलब्ध नसल्यामुळे या बाबीकडे स्थानिक वृत्तांत आणि श्रद्धा यांच्या संदर्भात पाहणं योग्य ठरेल.

घरात पलंग किंवा खाट वापरण्याचीही परंपरा नाही?

चौंडाळा गावाबद्दल सांगितलं जाणारं आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरांमध्ये पलंग, खाट किंवा कॉट वापरणं टाळण्याची प्रथा. गावात कोणीही पलंग किंवा बाजेवर झोपत नाही, असं वृत्तांतांमध्ये सांगितलं आहे.

या प्रथेमागील कारणही देवीशी संबंधित आख्यायिकेशी जोडलं जातं. स्थानिक मान्यतेनुसार, रेणुकामाता बाजेवर निद्रा करते. या आख्यायिकेमुळे येथील ग्रामस्थ बाज, पलंग किंवा दिवाण झोपण्यासाठी वापरत नाहीत. घरामध्ये तयार केलेल्या सिमेंट किंवा मातीच्या ओट्याचा वापर झोपण्यासाठी केला जातो. ही परंपरा आजतागायत सुरू असल्याचं सांगितलं जातं. News18 मराठीच्या वृत्तात स्थानिक ग्रामस्थांच्या माहितीनुसार, गावातील लोक जमिनीवर किंवा सिमेंटच्या ओट्यावर झोपतात.

या प्रथेचाही संबंध गावातील रेणुका देवीवरील श्रद्धेशी जोडला जातो. मात्र, प्रत्येक कुटुंबात आजही हीच पद्धत पाळली जाते का, याची अद्ययावत आणि स्वतंत्र पुष्टी उपलब्ध नाही.

चौंडाळा गावाच्या परंपरांबद्दल माहिती घेताना अशा गोष्टींना संपूर्ण गावातील प्रत्येक व्यक्तीच्या जीवनशैलीचं निश्चित चित्र समजण्याऐवजी स्थानिक संस्कृतीचा भाग म्हणून पाहणं अधिक योग्य आहे.

चौंडाळा गावातील रेणुका देवीच्या मंदिराचा इतिहास

चौंडाळा गावातील रेणुका देवीचं मंदिर हे या गावाच्या धार्मिक जीवनाचं प्रमुख केंद्र आहे. नांदेड जिल्ह्यातील माहूर येथील रेणुका माता मंदिराला विशेष धार्मिक महत्त्व आहे. चौंडाळा येथील मंदिर हे माहूरच्या रेणुका देवीचं उपपीठ म्हणून ओळखलं जातं.

मंदिरातील देवीची मूर्ती तांदळा स्वरूपात आहे. तांदळा म्हणजे विशिष्ट आकाराच्या पाषाणरूपात पूजली जाणारी देवतेची प्रतिमा (मुखवटा). माहूर येथील रेणुका देवीप्रमाणेच चौंडाळा येथील देवीचीही या स्वरूपात पूजा केली जाते. स्थानिक मान्यतेनुसार, येथील देवी चोंढाळा देवी, रेणुकामाता आणि जगदंबा देवी अशा विविध नावांनी ओळखली जाते.

मंदिराच्या परिसराला दगडी तटबंदी असून, त्याचं प्रवेशद्वार प्राचीन वास्तुशैलीची आठवण करून देणारं आहे. प्रवेशद्वारावर विविध प्रतिमा आणि धार्मिक चिन्हं पाहायला मिळतात. मंदिराची रचना हेमाडपंथी वास्तुशैलीत असल्याचं सांगितलं जातं. हेमाडपंथी ही मध्ययुगीन काळात महाराष्ट्रात प्रचलित झालेली वास्तुशैली असून, त्यात दगडांवर दगड रचून मंदिरं बांधली जातात. मंदिराच्या आतील भागात दगडी खांब असून, गर्भगृहात रेणुका देवीचा शेंदूरचर्चित तांदळा विराजमान आहे.

मंदिराच्या वास्तूची रचना आणि त्याच्याशी संबंधित परंपरा यांमुळे या ठिकाणाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त झालं आहे.

देवीच्या मंदिराशी संबंधित पौराणिक आख्यायिका

रेणुका देवीशी संबंधित पौराणिक कथांमध्ये परशुराम आणि त्यांचे पिता जमदग्नी यांचा उल्लेख आढळतो. प्रचलित कथेनुसार, जमदग्नी यांच्या आज्ञेवरून परशुरामाने रेणुकेचा शिरच्छेद केला. त्यानंतर जमदग्नी प्रसन्न झाल्यावर त्यांनी परशुरामाला वर मागण्यास सांगितलं. परशुरामाने आपल्या मातेला पुन्हा जिवंत करण्याचा वर मागितल्याची कथा सांगितली जाते.

या कथेशी रेणुका देवीच्या तांदळा स्वरूपातील पूजेचा संबंध जोडला जातो. चौंडाळा येथील मंदिरही या धार्मिक परंपरेशी संबंधित असल्यामुळे भाविकांसाठी महत्त्वाचं श्रद्धास्थान मानलं जातं.

अशा पौराणिक कथा या धार्मिक परंपरेचा भाग आहेत. त्यांचा उल्लेख श्रद्धा आणि पुराणपरंपरेच्या संदर्भात केला जातो.

नवरात्रोत्सवात मंदिरात भाविकांची गर्दी

चौंडाळा येथील रेणुका देवीच्या मंदिरात नवरात्रोत्सवाला विशेष महत्त्व आहे. या काळात देवीच्या दर्शनासाठी गावातील तसेच आसपासच्या परिसरातील भाविक येतात. नवरात्रातील धार्मिक कार्यक्रम, पूजा आणि देवीच्या दर्शनामुळे मंदिर परिसरात उत्साहाचं वातावरण असतं.

स्थानिक परंपरेनुसार, नवरात्रोत्सवाच्या काळात देवीच्या पूजेला विशेष महत्त्व दिलं जातं. गावातील धार्मिक कार्यक्रमांमध्ये ग्रामस्थ सहभागी होतात आणि अनेक वर्षांपासून चालत आलेल्या प्रथा जपण्याचा प्रयत्न करतात.

मंदिरातील धार्मिक कार्यक्रम आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यामुळे चौंडाळा गावातील सांस्कृतिक परंपरा पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचण्यास मदत होते.

चौंडाळा गावाच्या परंपरा आजही चर्चेत का आहेत?

महाराष्ट्रातील अनेक गावांमध्ये स्थानिक देवता, धार्मिक आख्यायिका आणि ऐतिहासिक घटनांशी संबंधित प्रथा आजही पाळल्या जातात. चौंडाळा गावही त्यापैकी एक आहे. लग्न गावाबाहेर लावणं, दोन मजली घरं बांधण्याबाबतची मान्यता आणि जमिनीवर झोपण्याची प्रथा यांमुळे या गावाबद्दल लोकांना कुतूहल वाटतं.

या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक समाजाची श्रद्धा, सांस्कृतिक वारसा आणि पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेल्या रूढी यांचा विचार करणं महत्त्वाचं आहे. एखादी प्रथा बाहेरच्या व्यक्तीला अनोखी वाटू शकते; परंतु स्थानिकांसाठी ती त्यांच्या श्रद्धेचा आणि सामुदायिक ओळखीचा भाग असू शकते.

त्याच वेळी, या प्रथा सर्व ग्रामस्थांकडून आजही तंतोतंत पाळल्या जातात, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी अद्ययावत स्थानिक माहिती आवश्यक आहे.

चौंडाळा गावाविषयी वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

१. चौंडाळा गाव महाराष्ट्रात कुठे आहे?

चौंडाळा (हिवरा चौंडाळा) हे छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील पैठण तालुक्यातील गाव आहे. ते छत्रपती संभाजीनगर शहरापासून सुमारे ६० ते ६५ किलोमीटर अंतरावर आहे.

२. चौंडाळा गावात लग्न लावलं जात नाही, असं का म्हणतात?

स्थानिक श्रद्धेनुसार, रेणुका देवीशी संबंधित आख्यायिकेमुळे गावात मुख्य विवाहविधी न करण्याची परंपरा आहे. देवी अविवाहित (कुमारिका) राहिल्याच्या श्रद्धेशी ही परंपरा जोडली जाते. त्यामुळे विवाहसोहळे गावाच्या हद्दीबाहेर, विहामांडवा शिवारातील मारुती मंदिर परिसरात किंवा परगावी आयोजित केले जातात.

३. चौंडाळा गावातील रेणुका देवीचं मंदिर कशासाठी प्रसिद्ध आहे?

हे मंदिर माहूर येथील रेणुका देवीचं उपपीठ म्हणून ओळखलं जातं. मंदिरातील देवीची पूजा तांदळा (मुखवटा) स्वरूपात केली जाते. मंदिर हेमाडपंथी वास्तुशैलीत बांधलेलं असून, त्याला कळस नाही.

४. गावात दोन मजली घरं का बांधली जात नाहीत?

स्थानिक मान्यतेनुसार, देवीच्या मंदिराला कळस नसल्यामुळे मंदिरापेक्षा उंच किंवा दुमजली घर बांधणं टाळलं जातं, असं वृत्तांतांमध्ये सांगितलं आहे.

५. चौंडाळा गावात नवरात्रोत्सव साजरा केला जातो का?

होय. रेणुका देवीच्या मंदिरात नवरात्रोत्सवाला महत्त्व असून, या काळात भाविक दर्शनासाठी येतात आणि धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

निष्कर्ष

छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील चौंडाळा गावाने रेणुका देवीवरील श्रद्धा आणि स्थानिक परंपरांमुळे वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. गावात विवाहसोहळे गावाबाहेर आयोजित करण्याची प्रथा, दोन मजली घरांबाबतची मान्यता आणि जमिनीवर झोपण्याची परंपरा यांविषयी अनेकांना उत्सुकता वाटते.

या प्रथांमागील कारणं स्थानिक आख्यायिका आणि धार्मिक श्रद्धांशी जोडलेली आहेत. त्यामुळे या गावाचा परिचय करून घेताना तेथील सांस्कृतिक वारसा समजून घेणं आणि स्थानिकांच्या श्रद्धेचा आदर करणं महत्त्वाचं आहे.

टीप: या लेखातील धार्मिक आख्यायिका आणि परंपरांबाबतची माहिती उपलब्ध वृत्तांत व मंदिरविषयक माहितीनुसार मांडली आहे. स्थानिक मान्यता आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली तथ्यं यांमध्ये फरक असू शकतो.