२६ जानेवारी रोजी आपण प्रजासत्ताक दिन साजरा करतो — पण डॉ. आंबेडकर आणि भारतीय संविधान यांचे नाते किती खोल आहे हे फार कमी लोकांना माहित आहे. जगातील सर्वात मोठ्या लिखित राज्यघटनेचे निर्माते, संविधान सभेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष आणि भारतीय घटनेचे शिल्पकार — हे सर्व एकच व्यक्ती होती. आंबेडकर जयंती 2026 च्या निमित्ताने त्यांच्या या ऐतिहासिक योगदानाची सविस्तर माहिती येथे मिळेल.

संविधानाचे तथ्य	माहिती
मसुदा समिती अध्यक्ष	डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
संविधान सभेतील सदस्य	२८९
मसुदा तयार करण्यास लागलेला वेळ	२ वर्षे ११ महिने १८ दिवस
एकूण कलमे	३९५ (मूळ)
परिशिष्टे	८ (मूळ, आता १२)
संविधान संमत	२६ नोव्हेंबर १९४९
संविधान लागू	२६ जानेवारी १९५०
संविधानाची भाषा	इंग्रजी आणि हिंदी

भारतीय संविधान निर्मितीत बाबासाहेबांचे योगदान म्हणजे काय?

भारतीय संविधान निर्मितीत बाबासाहेबांचे योगदान म्हणजे मसुदा समितीचे नेतृत्व करत जगातील सर्वात सखोल, सर्वसमावेशक आणि प्रगतिशील राज्यघटना तयार करणे. त्यांनी ६० देशांच्या संविधानांचा अभ्यास केला आणि भारतासाठी सर्वोत्तम तरतुदी निवडल्या. भारताचे संपूर्ण संविधान ऑनलाईन उपलब्ध आहे आणि प्रत्येक नागरिकाने ते एकदा वाचावे असे बाबासाहेब म्हणत.

संविधान सभेत बाबासाहेब कसे आले?

स्वातंत्र्यापूर्वी बाबासाहेब आणि काँग्रेसचे संबंध नेहमीच ताणलेले होते. मात्र पंडित नेहरूंनी त्यांची प्रतिभा ओळखली आणि त्यांना मंत्रिमंडळात घेतले. बंगाल प्रांतातून संविधान सभेवर निवड झाली. संविधान सभेत त्यांनी इतकी तयारी आणि विद्वत्तेने भाग घेतला की सर्व सदस्य प्रभावित झाले. मसुदा समितीचे अध्यक्ष नेमले गेले — आणि हेच भारतासाठी सर्वात महत्त्वाचे ठरले.

या काळात त्यांची प्रकृती अत्यंत खराब होती — मधुमेह आणि डोळ्यांचे दुखणे त्यांना त्रास देत होते. मात्र त्यांनी काम थांबवले नाही. ते म्हणत — “माझ्या शरीराने साथ सोडली तरी माझ्या देशाने माझ्यावर टाकलेल्या जबाबदारीत कसर ठेवणार नाही.” त्यांच्या मृत्यूपूर्वीच्या आजारपणातही त्यांनी पुस्तक लेखन सुरू ठेवले.

बाबासाहेबांनी संविधानात समाविष्ट केलेल्या ७ महत्त्वाच्या तरतुदी

1. अस्पृश्यता बंदी (कलम १७): अस्पृश्यतेचे आचरण हा गुन्हा घोषित केला. हजारो वर्षांच्या सामाजिक पापाला एका कलमाने बेकायदेशीर केले. हे कलम संविधानातील सर्वात क्रांतिकारी तरतूद मानली जाते.
2. समानतेचा अधिकार (कलम १४ ते १८): जात, धर्म, लिंग, जन्मस्थान यांच्या आधारे भेदभाव बेकायदेशीर. “कायद्यासमोर सर्व समान” — हे भारताचे मूलभूत तत्त्व बनले.
3. शोषणाविरुद्ध अधिकार (कलम २३-२४): मानवी तस्करी, वेठबिगारी आणि बालमजुरी बेकायदेशीर. कोट्यवधी गरीब आणि वंचित लोकांना शोषणापासून संरक्षण.
4. धार्मिक स्वातंत्र्य (कलम २५-२८): प्रत्येक व्यक्तीला आपला धर्म पाळण्याचे, प्रचार करण्याचे स्वातंत्र्य. बाबासाहेबांनी हे कलम लिहिले आणि स्वतः बौद्ध धर्म स्वीकारला — हा आत्मविश्वास दाखवतो.
5. अनुसूचित जाती-जमाती आरक्षण: शैक्षणिक संस्था, सरकारी नोकऱ्या आणि विधिमंडळात आरक्षण. दीर्घकाळाच्या शोषणाची भरपाई करण्यासाठी हे आवश्यक होते.
6. स्वतंत्र न्यायपालिका: सरकारपासून स्वतंत्र न्यायव्यवस्था — जी प्रत्येक नागरिकाच्या हक्कांचे रक्षण करते. हे भारतीय लोकशाहीचा सर्वात भक्कम स्तंभ आहे.
7. निवडणूक आयोग: स्वतंत्र निवडणूक प्रक्रिया — जी सत्तांतर लोकशाही मार्गाने होईल याची खात्री देते.

संविधान सभेतील बाबासाहेबांचे ऐतिहासिक भाषण

२५ नोव्हेंबर १९४९ रोजी — संविधान स्वीकारण्याच्या आदल्या दिवशी — बाबासाहेबांनी संविधान सभेत एक ऐतिहासिक भाषण केले. या भाषणात त्यांनी तीन इशारे दिले जे आजही अत्यंत प्रासंगिक आहेत. पहिला — राजकारणात व्यक्तीपूजा टाळा. दुसरा — केवळ राजकीय लोकशाही पुरेसे नाही, आर्थिक लोकशाही हवी. तिसरा — संविधान वाचवण्यासाठी प्रत्येक नागरिकाने जागृत राहावे.

त्यांनी म्हटले — “राज्यघटना कितीही चांगली असली तरी ती चालवणारे वाईट असल्यास ती वाईट ठरते. राज्यघटना कितीही वाईट असली तरी ती चालवणारे चांगले असल्यास ती चांगली ठरते.” हे वाक्य संविधानाचे सार आहे — कागदापेक्षा माणूस महत्त्वाचा.

बाबासाहेबांनी संविधानाबद्दल काय म्हटले होते?

संविधान संमत झाल्यावर बाबासाहेब म्हणाले — “हे संविधान माझ्या आयुष्याचे सर्वात मोठे काम आहे. मला माहित नाही की हे संविधान किती काळ टिकेल — पण मला माहित आहे की ते चांगले आहे.” ते पुढे म्हणाले — “जर या संविधानाचा वापर वाईट हेतूसाठी केला गेला, तर मी हे संविधान जाळण्यास मागेपुढे पाहणार नाही.”

हे विधान बाबासाहेबांच्या निर्भयतेचे आणि सत्यनिष्ठेचे प्रतीक आहे. त्यांनी संविधान लिहिले — पण त्यावर आंधळा विश्वास ठेवण्यास सांगितले नाही. त्यांनी सांगितले — विचारा, प्रश्न विचारा, बदला जर गरज असेल. लोकशाहीचे हेच खरे सार आहे. आमचा बाबासाहेब आंबेडकर संपूर्ण चरित्र मराठी 2026 हा लेख देखील जरूर वाचावा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

बाबासाहेबांनी संविधान एकट्याने लिहिले का?

नाही, संविधान एकट्याने लिहिले नाही — मसुदा समितीत एकूण ७ सदस्य होते आणि संविधान सभेत २८९ सदस्य होते. मात्र मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून बाबासाहेबांनी सर्वाधिक परिश्रम घेतले. अनेक वेळा इतर सदस्यांनी अनुपस्थित राहिल्यावर त्यांनी एकट्याने काम केले. संविधानातील मूळ विचार, तरतुदी आणि शब्दरचना मुख्यतः त्यांच्याच होत्या म्हणून त्यांना संविधानाचे शिल्पकार म्हणतात.

संविधान दिन आणि आंबेडकर जयंती वेगळे का आहेत?

संविधान दिन — २६ नोव्हेंबर — रोजी १९४९ मध्ये संविधान सभेने राज्यघटना स्वीकारली. प्रजासत्ताक दिन — २६ जानेवारी — रोजी १९५० मध्ये संविधान लागू झाले. आंबेडकर जयंती — १४ एप्रिल — रोजी बाबासाहेबांचा जन्म झाला. तीनही दिवस संविधान